سنگ غده بزاقی؛ علت درد و تورم هنگام غذا خوردن و روش‌های درماندرد زیر فک یا تورم کنار گوش که هنگام غذا خوردن بیشتر می‌شود، می‌تواند با انسداد مسیر خروج بزاق ارتباط داشته باشد. سنگ بزاقی یکی از علت‌های احتمالی این وضعیت است؛ رسوبی سخت که ممکن است جریان طبیعی بزاق را مختل کند. بااین‌حال، درد و تورم به‌تنهایی وجود سنگ را ثابت نمی‌کنند و برای تشخیص علت، معاینه لازم است.دکتر کیوان آقازاده، متخصص گوش‌وحلق‌وبینی و دارای فلوشیپ فوق‌تخصصی جراحی‌های سر و گردن، در زمینه بیماری‌های غدد بزاقی نیز فعالیت دارد. ارزیابی این مشکلات با بررسی محل تورم، وضعیت مجرا و عملکرد غده آغاز می‌شود تا مسیر مناسب درمان مشخص شود.
سنگ غده بزاقی چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟غدد بزاقی، مایعی تولید می‌کنند که به مرطوب‌ماندن دهان، جویدن و بلع غذا کمک می‌کند. بزاق از طریق مجراهای باریک وارد دهان می‌شود. تشکیل رسوبات معدنی سخت در غده یا مسیر مجرا می‌تواند خروج آن را محدود کند و باعث تجمع بزاق، درد و تورم شودسنگ‌ها بیشتر در غده زیر فکی ایجاد می‌شوند، اما سایر غدد نیز ممکن است درگیر شوند. غده بزاقی پاروتید در جلوی گوش قرار دارد و انسداد مجرای آن می‌تواند با تورم همان ناحیه همراه باشد. علت دقیق تشکیل سنگ در همه افراد مشخص نیست؛ بنابراین نباید آن را صرفاً به مصرف یک غذا یا ماده خاص نسبت داد.به نقل از NHS، سرویس سلامت ملی بریتانیا:“Salivary gland stones are small stones that form in salivary glands in your mouthand can block the flow of saliva (spit).They're not usually serious and sometimes go away on their own.”ترجمه: «سنگ‌های غدد بزاقی، سنگ‌های کوچکی هستند که در غدد بزاقی دهان تشکیل می‌شوند و می‌توانند جریان بزاق را مسدود کنند. آن‌ها معمولاً جدی نیستند و گاهی خودبه‌خود برطرف می‌شوندمنبع: https://www.nhs.uk/conditions/salivary-gland-stonesسنگ بزاقی با تومور یا سرطان غده بزاقی متفاوت است. بااین‌حال، هر تورمی را نمی‌توان سنگ دانست؛ عفونت و سایر بیماری‌های غده نیز ممکن است نشانه‌های مشابهی ایجاد کنند
علائم سنگ غده بزاقی چیست؟نشانه‌ها به محل سنگ و میزان انسداد بستگی دارند. سنگ‌های کوچک ممکن است بی‌علامت باشند، اما افزایش تولید بزاق هنگام غذا خوردن می‌تواند درد ناشی از انسداد را آشکارتر کند. علائم احتمالی عبارت‌اند از:
- درد یا تورم هنگام غذا خوردن
- تورم زیر فک یا اطراف گوش
- دوره‌های تکرارشونده درد و تورم
- احساس برجستگی یا سفتی زیر زبان در برخی موارد
- تب، قرمزی یا ترشح چرکی در صورت بروز عفونتمنبع: https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/24344-sialolithiasis
تکرار این نشانه‌ها، حتی اگر بین وعده‌های غذایی کاهش پیدا کنند، دلیل مناسبی برای بررسی پزشکی است. مشاهده‌نشدن سنگ در دهان نیز وجود آن را رد نمی‌کند
سنگ غده بزاقی چگونه تشخیص داده می‌شود؟ارتباط درد و تورم با غذا خوردن، سرنخ مهمی برای بررسی انسداد مجرای بزاقی است، اما تشخیص فقط بر اساس این الگو انجام نمی‌شود. پزشک باید محل تورم، سابقه عفونت و سایر علت‌های احتمالی را بررسی کند. مراحل معمول ارزیابی عبارت‌اند از:
- بررسی شرح‌حال: زمان شروع علائم، ارتباط آن‌ها با وعده‌های غذایی، دفعات تورم و سابقه درمان پرسیده می‌شود.
- معاینه دهان و غده: پزشک مسیر مجرا و دهانه خروج بزاق را بررسی می‌کند و ممکن است بعضی سنگ‌های نزدیک دهانه مجرا را لمس کند.
- تصویربرداری در صورت نیاز: سونوگرافی می‌تواند برای بررسی انسداد مفید باشد؛ بسته به یافته‌ها، سی‌تی‌اسکن یا روش دیگری انتخاب می‌شود.
- بررسی تکمیلی موارد منتخب: اگر محل یا علت انسداد روشن نباشد، ارزیابی دقیق‌تر مجرا ممکن است لازم شود.
سیال‌اندوسکوپی، بررسی مجرای بزاقی با یک دوربین بسیار ظریف است که از دهانه طبیعی مجرا وارد می‌شود. این روش در موارد منتخب، علاوه بر مشاهده داخل مجرا، امکان درمان بعضی انسدادها را نیز فراهم می‌کند؛ بااین‌حال، برای همه بیماران ضروری یا مناسب نیست.هنگام مراجعه به دکتر کیوان آقازاده، همراه‌داشتن تصاویر قبلی، فهرست داروها و توضیح زمان بروز تورم کمک می‌کند اطلاعات کامل‌تری در اختیار پزشک قرار گیرد. اگر تورم بین وعده‌ها کاهش می‌یابد، این موضوع را نیز بیان کنید؛ کم‌شدن موقت علائم، وجود انسداد را رد نمی‌کند.
چه زمانی تورم غده بزاقی به بررسی سریع‌تر نیاز دارد؟بیشتر موارد درد و تورم، فرصت ارزیابی برنامه‌ریزی‌شده دارند؛ اما همراه‌شدن آن‌ها با عفونت یا اختلال تنفس، زمان مراجعه را تغییر می‌دهد. جدول زیر راهنمای مراجعه است و جایگزین تشخیص پزشک نیست.
| علامت | علت اهمیت | اقدام مناسب |
| تورم تکرارشونده هنگام غذا | احتمال انسداد مسیر بزاق | تعیین وقت معاینه، حتی اگر تورم فروکش کند |
| تب همراه با درد و قرمزی | احتمال عفونت غده | ارزیابی پزشکی سریع، ترجیحاً همان روز |
| ترشح چرکی داخل دهان | احتمال عفونت نیازمند درمان | مراجعه سریع به پزشک |
| تورم سریع یا گسترش آن به گردن | احتمال تشدید التهاب یا عفونت | ارزیابی فوری |
| مشکل تنفس یا ناتوانی در بلع بزاق | احتمال درگیری راه هوایی | مراجعه فوری به اورژانس |
تب، قرمزی و ترشح چرکی می‌توانند نشانه عفونت باشند. در موارد شدید، گسترش عفونت به بافت‌های گردن ممکن است راه تنفس را تهدید کند؛ در چنین شرایطی نباید منتظر وقت معمول مطب ماندتورم غده بزاقی همیشه ناشی از سنگ نیست. تشخیص علت، پیش از مصرف دارو یا دست‌کاری مجرا، کمک می‌کند درمان مناسب انتخاب شود و مشکلات مهم‌تر نادیده نمانند.
درمان سنگ بزاقی به چه عواملی بستگی دارد؟
برای انتخاب درمان سنگ بزاقی، اندازه و محل سنگ، تعداد سنگ‌ها، وضعیت مجرا و وجود عفونت بررسی می‌شوند. سنگ نزدیک دهانه مجرا ممکن است با روشی متفاوت از سنگ عمقی درمان شود؛ بنابراین یک روش برای همه بیماران مناسب نیست. هدف، رفع انسداد و در صورت امکان، حفظ غده و عملکرد آن استدر موارد مناسب، پزشک ممکن است ابتدا اقدامات حمایتی مانند نوشیدن آب کافی، تحریک ترشح بزاق یا ماساژ ملایم را پیشنهاد کند. این اقدامات جایگزین بررسی تورم مداوم یا عفونت نیستند. برای خارج‌کردن سنگ از وسیله تیز استفاده نکنید و مجرا را با فشار شدید دست‌کاری نکنید؛ این کار می‌تواند باعث آسیب و عفونت شودآنتی‌بیوتیک نیز برای همه سنگ‌ها ضروری نیست و خود سنگ را برطرف نمی‌کند. اگر عفونت وجود داشته باشد، پزشک درباره درمان آن تصمیم می‌گیرد؛ رفع علت انسداد ممکن است همچنان لازم باشد.
آیا سنگ غده بزاقی همیشه به جراحی نیاز دارد؟
خارج‌کردن سنگ از مسیر مجرا
برخی سنگ‌های قابل‌دسترسی را می‌توان با اقدامات محدود از مجرا خارج کرد. انتخاب روش و نیاز به بی‌حسی یا بیهوشی به شرایط بیمار بستگی دارد.به نقل از NIDCR، مؤسسه ملی پژوهش‌های دندان‌پزشکی و جمجمه‌وصورت آمریکا:“If the problem is due to salivary gland obstruction,your doctor might use a local anesthetic to numb the areaso that s/he can probe and dilate the duct to remove the obstructive stone.”ترجمه: «اگر مشکل ناشی از انسداد غده بزاقی باشد، پزشک ممکن است با بی‌حسی موضعی ناحیه را بی‌حس کند تا بتواند مجرا را بررسی و گشاد کند و سنگ مسدودکننده را خارج سازد.منبع: https://www.nidcr.nih.gov/health-info/saliva-salivary-gland-disorders
سیال‌اندوسکوپی و روش‌های حفظ غده
در سیال‌اندوسکوپی، دوربین ظریف وارد دهانه طبیعی مجرا می‌شود و ابزارهای کوچک می‌توانند برای خارج‌کردن یا خردکردن بعضی سنگ‌ها استفاده شوند. امکان انجام این روش به محل و ویژگی‌های سنگ بستگی دارد؛ گاهی نیز ترکیبی از روش‌ها لازم است
چه زمانی جراحی غده مطرح می‌شود؟
برداشتن غده، درمان معمول همه سنگ‌ها نیست. در موارد منتخب، مانند انسداد پیچیده، علائم شدید یا عودهای مشکل‌ساز، ممکن است مطرح شود. اگر این وضعیت مربوط به پاروتید باشد، جراحی غده پاروتید با خارج‌کردن ساده سنگ از مجرا تفاوت دارد و به ارزیابی جداگانه نیاز دارد. نزدیکی عصب صورت به این غده نیز بخشی از ملاحظات جراحی است؛ نتیجه یا حفظ قطعی عصب را نمی‌توان تضمین کرد.
مراقبت پس از درمان سنگ غده بزاقی چگونه است؟مراقبت‌ها به روش درمان بستگی دارند؛ خارج‌کردن سنگ نزدیک دهانه مجرا با سیال‌اندوسکوپی یا جراحی غده، برنامه یکسانی ندارد. مصرف مایعات کافی و رعایت بهداشت دهان اهمیت دارند، اما زمان شروع غذا، نوع تغذیه و هرگونه ماساژ یا تحریک ترشح بزاق باید با دستور پزشک هماهنگ شود. داروهای تجویزشده را نیز مطابق برنامه مصرف کنید.اگر درمان با جراحی انجام شده باشد، درباره مراقبت از زخم، محدودیت فعالیت و زمان ویزیت بعدی دستور مشخص بگیرید. NHS در راهنمای عمومی پس از جراحی، پرسیدن سؤال‌های زیر را پیش از ترخیص پیشنهاد می‌کند:به نقل از NHS، سرویس سلامت ملی بریتانیا:“Is there anything I should avoid doing?When can I go back to work?How much pain, bruising or swelling should I expect when I get home?”ترجمه: «آیا کاری هست که باید از انجام آن پرهیز کنم؟ چه زمانی می‌توانم به کار برگردم؟ پس از بازگشت به خانه، چه میزان درد، کبودی یا تورم را باید انتظار داشته باشم؟منبع: https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/having-surgery/afterwardsپاسخ این پرسش‌ها باید متناسب با عمل شما باشد. زمان نقاهت به وسعت درمان، وضعیت عمومی و نوع فعالیت روزانه بستگی دارد؛ بنابراین تجربه فرد دیگری معیار دقیقی برای بازگشت شما به کار یا ورزش نیست.
آیا سنگ غده بزاقی ممکن است دوباره ایجاد شود؟پس از رفع انسداد، ممکن است سنگ جدیدی تشکیل شود یا مشکل دیگری در مجرا باقی بماند. بازگشت درد و تورم، به‌ویژه هنگام غذا خوردن، نیازمند بررسی است و نباید صرفاً با تکرار داروهای قبلی پیگیری شود. هیچ اقدام عمومی، پیشگیری قطعی از تشکیل مجدد سنگ را تضمین نمی‌کندنشانه‌های زیر را سریع به پزشک گزارش کنید:
- تب یا لرز
- تورم فزاینده یا قرمزی ناحیه
- ترشح چرکی داخل دهان
- درد شدید یا کنترل‌نشده
در صورت مشکل تنفسی یا ناتوانی در بلع بزاق، مراجعه فوری به اورژانس لازم است
جمع‌بندی؛ درد و تورم مرتبط با غذا را بررسی کنیمدرمان موفق با تشخیص محل و علت انسداد آغاز می‌شود. همه سنگ‌ها به برداشت غده نیاز ندارند و انتخاب روش باید پس از ارزیابی تخصصی انجام شود. از دست‌کاری مجرا، استفاده از ابزار تیز و مصرف خودسرانه دارو پرهیز کنید.برای اطلاعات بیشتر درباره سنگ غدد بزاقی، روش‌های تشخیص و درمان، می‌توانید به وب‌سایت رسمی دکتر کیوان آقازاده به نشانی dr-aghazadeh.com مراجعه کنید.طبق معرفی رسمی ایشان، دکتر کیوان آقازاده دوره تخصص را در سال ۱۳۹۰ با رتبه یک آزمون بورد تخصصی کشور به پایان رسانده و از همان سال در بیمارستان امیراعلم فعالیت علمی داشته است. سوابق ایشان شامل جراحی، آموزش رزیدنت‌ها و انتشار مقالات پژوهشی است؛ همچنین دارای رتبه دانشیاری دانشگاه علوم پزشکی تهران و فلوشیپ فوق‌تخصصی جراحی‌های سر و گردن هستند
لوزه‌های کامی، دو توده بافت لنفاوی در دو طرف انتهای گلو هستند که در دفاع بدن در برابر عوامل عفونی نقش دارند. لوزه سوم نیز بخشی از همین مجموعه دفاعی است، اما پشت بینی قرار دارد و با نگاه معمول داخل دهان دیده نمی‌شود.بزرگ‌شدن این ساختارها می‌تواند مشکلات متفاوتی ایجاد کند. برداشتن لوزه‌های کامی و برداشتن لوزه سوم، دو اقدام جداگانه‌اند؛ هرچند پزشک ممکن است بر اساس شرایط بیمار، انجام هم‌زمان آن‌ها را پیشنهاد کند. MedlinePlusچه زمانی عمل لوزه مطرح می‌شود؟دو علت مهم برای بررسی جراحی، عفونت‌های مکرر و مستند و اختلال تنفس ناشی از انسداد راه هوایی هستند. پزشک علاوه بر معاینه، سابقه عفونت‌ها، درمان‌های انجام‌شده و وضعیت خواب بیمار را بررسی می‌کند. اندازه لوزه به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست؛ مهم است که آیا واقعاً مشکلی ایجاد کرده است.به نقل از MedlinePlus، کتابخانه ملی پزشکی آمریکا:“A tonsillectomy is surgery to remove the tonsils. Your child might need it if he or she:Keeps getting tonsillitisHas bacterial tonsillitis that does not get better with antibioticsHas tonsils that are too big and are causing trouble breathing or swallowing”ترجمه: «تونسیلکتومی، جراحی برداشتن لوزه‌هاست. کودک ممکن است در صورت التهاب مکرر لوزه، التهاب باکتریایی که با آنتی‌بیوتیک بهتر نمی‌شود، یا بزرگی لوزه‌ها که باعث مشکل تنفس یا بلع شده است، به این جراحی نیاز داشته باشد.»منبع : https://medlineplus.gov/tonsillitis.htmlمشکلات زیر نیازمند ارزیابی پزشکی هستند، اما به‌تنهایی ضرورت جراحی را اثبات نمی‌کنند: